Cel i znaczenie procesowe dowodu z opinii biegłego
Linia orzecznicza porządkująca chronologicznie stanowiska sądów co do roli dowodu z opinii biegłego w postępowaniu cywilnym — od źródła wiadomości specjalnych po granice swobodnej oceny opinii.
Dowód z opinii biegłego przeprowadza się wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych — wiedzy wykraczającej poza zasób powszechnie dostępny sądowi. Linia zbiera stanowiska judykatury co do tego, czemu ten dowód służy: nie zastępuje sądu w ocenie prawnej ani w ustalaniu faktów, lecz dostarcza specjalistycznego naświetlenia okoliczności, które bez wiedzy fachowej pozostałyby dla sądu nieczytelne.
Osią sporu, którą porządkuje ta linia, jest granica między kompetencją biegłego a kompetencją sądu — w szczególności to, czy okoliczności wymagające wiadomości specjalnych wolno ustalać z pominięciem opinii biegłego sądowego oraz jak daleko sięga swobodna ocena samej opinii.
Poglądy orzecznicze w czasie
Opinia biegłego jako źródło wiadomości specjalnych
Dowód z opinii biegłego dopuszcza się w celu ustalenia okoliczności wymagających wiadomości specjalnych. Sąd nie może czynić w tym zakresie własnych ustaleń, zastępując biegłego własną oceną, choćby dysponował odpowiednią wiedzą fachową.
Cel dowodu — naświetlenie faktów, a nie ich ustalenie
Zadaniem biegłego nie jest ustalenie stanu faktycznego sprawy, lecz udzielenie sądowi wiadomości specjalnych umożliwiających właściwą ocenę faktów zgromadzonych już w materiale dowodowym. Opinia pełni funkcję pomocniczą względem ustaleń sądu.
Granica między opinią biegłego a oceną prawną sądu
Biegły wypowiada się wyłącznie w zakresie wiadomości specjalnych i nie jest władny rozstrzygać zagadnień prawnych ani dokonywać wiążącej sąd kwalifikacji prawnej faktów. Ocena prawna ustalonych okoliczności pozostaje kompetencją sądu, której opinia biegłego nie może zastąpić.
Ustalenia wymagające wiadomości specjalnych bez opinii biegłego
Kierunki orzekania rozeszły się co do tego, czy okoliczności wymagające wiadomości specjalnych można ustalać na podstawie opinii prywatnej albo własnej wiedzy sądu, czy też wyłącznie w drodze dowodu z opinii biegłego sądowego. Rozbieżność dotyczyła zarówno orzeczeń Sądu Najwyższego, jak i sądów apelacyjnych.
Swobodna, lecz nie dowolna ocena opinii
Sąd nie jest związany opinią biegłego i ocenia ją na zasadach ogólnych swobodnej oceny dowodów. Odrzucenie wniosków opinii wymaga jednak wskazania merytorycznych podstaw, a nie zastąpienia ich własnym przekonaniem sądu w kwestii wymagającej wiadomości specjalnych.
Konieczność dowodu z opinii biegłego mimo braku inicjatywy stron
Gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych, sąd nie może poprzestać na własnej ocenie ani na braku dowodu — powinien dopuścić dowód z opinii biegłego, w razie potrzeby także z urzędu. Zaniechanie tego dowodu tam, gdzie jest on niezbędny, stanowi uchybienie mogące wpłynąć na wynik sprawy.
Opinia prywatna nie zastępuje dowodu z opinii biegłego
Ugruntowano kierunek, zgodnie z którym tzw. opinia prywatna stanowi jedynie umotywowanie stanowiska strony i nie może zastąpić dowodu z opinii biegłego sądowego jako środka ustalenia wiadomości specjalnych. Kierunek ten domyka wcześniejszą rozbieżność.